Ecodesign strategies. Manual
Na długo przed tym, jak na Twitterze pojawił się #zrównoważony rozwój, #ecodesign pionierzy zrównoważonego podejścia w projektowaniu, tj., np. Buckminster Fuller i Victor Papanek zastanawiali się, w jaki sposób zmniejszyć negatywny wpływ produkowanych towarów i usług na środowisko. Victor Papanek będąc bardzo krytycznym wobec zawodu projektanta włączył antropologię do swojej praktyki projektowej, próbując projektować rzeczy odpowiedzialne społecznie i ekologicznie. Jego podejście do projektowania obrazują słowa: „Projektowanie musi być innowacyjnym, wysoce kreatywnym, interdyscyplinarnym narzędziem, odpowiadającym na potrzeby ludzi. Musi być bardziej zorientowane na badania i musimy (ludzie) przestać kalać Ziemię źle zaprojektowanymi obiektami i strukturami”. Choć temat zrównoważonego projektowania/ecodesign jest coraz częściej podejmowany w debecie publicznej, to efekty są wciąż niezadowalające.
Z artykułu dowiesz się:
- Co to jest gospodarka cyrkularna (Gospodarka Obiegu Zamkniętego/GOZ)?
- Czym jest zrównoważone projektowanie (ecodesign)?
- Jakie są strategie zrównoważonego projektowania?
Czy zrównoważone projektowanie (ecodesign) jest potrzebne czy to może moda?
Należy zauważyć, iż analiza zachodzących zmian i trendów w sferze konsumpcji uprawnia do postawienia tezy, że współczesna koncepcja marketingowa nie ogranicza się do zaspakajania potrzeb klientów, lecz koncentruje się na ich kreowaniu, co nierozerwalnie wiąże się z degradacją środowiska naturalnego powodowaną ciągłym skracaniem czasu produkcji
czy cyklu życia produktu.
Dodatkowo z analiz empirycznych wynika, że w latach osiemdziesiątych cykl życia wielu wyrobów uległ znacznemu skróceniu często nie przekraczając dwóch lat. Skracanie życia produktu stanowi dziś jedną z kluczowych przyczyn degradacji środowiska naturalnego. Jest pochodną starań producentów do zdobycia przewagi konkurencyjnej uzyskanej dzięki odpowiedniej skali produkcji i sprzedaży, gdyż to właśnie zbyt rozstrzyga o sukcesie lub klęsce przedsiębiorstwa.
Patrząc na pełny cykl życia produktu i potencjalny wpływ, jaki może on mieć, czy to na etapie produkcji, czy na etapie końcowym, można stwierdzić, że decydujący wpływ na środowisko zachodzi podczas etapu projektowania (ok. 80%). W ten sposób projektanci stają się uwikłani w środowiskowe i społeczne skutki, jakie ich dzieła wywierają na świat.
Tymczasem etap projektowania to doskonała okazja do znajdowania unikalnych i kreatywnych konceptów zrównoważonych towarów i usług
o obiegu zamkniętym. Towarów i usług zastępujących te szkodliwe i jednorazowe zalewające dziś rynek. Choć coraz bardziej uwidacznia się potrzeba konsumentów poszukujących wartości związanych ze zrównoważonym podejściem, to wciąż zbyt mało projektantów podejmuje działania ukierunkowane na zmianę status quo branż uzależnionych od masowo produkowanych, szybko zbywalnych towarów jednorazowego użytku. Dla tych, którzy są gotowi na dokonanie pozytywnych zmian mam dobrą wiadomość. Otóż istnieje wiele narzędzi i technik, które pomogą rozstrzygnąć, czy stworzony produkt radykalnie zmniejsza negatywny wpływ na ludzi i planetę. Chodzi tu o strategie ecodesign nazywane również strategiami zrównoważonego projektowania. Choć istnieją już od jakiegoś czasu, to stosowanie ich w praktyce jest wciąż mało popularne.
Co to jest zrównoważone projektowanie (ecodesign)?
Zrównoważone projektowanie (ecodesign) to podejście do tworzenia produktów i usług, które uwzględnia skutki środowiskowe, społeczne
i gospodarcze poczynając od początkowej fazy na końcu życia produktu kończąc. EcoDesign jest podstawowym narzędziem w matrycy podejść, które pozwala rozwijać gospodarkę o obiegu zamkniętym. Podstawą zrównoważonego rozwoju jest po prostu upewnienie się, że to, czego używamy i jak z tego korzystamy dzisiaj, nie ma negatywnego wpływu na zdolność obecnych i przyszłych pokoleń do pomyślnego życia na naszej planecie. Chodzi również o zapewnienie, że spełniamy nasze potrzeby w sposób sprawiedliwy społecznie, pozytywny dla środowiska i opłacalny ekonomicznie, więc jest to bardzo duże wyzwanie projektowe.
Podsumowując, zrównoważony projekt bierze pod uwagę cały cykl życia produktu, a nie tylko jego wygląd. Analizuje główne fazy cyklu życia produktu: produkcję, dystrybucję, konsumpcję i koniec życia. Projektowanie zrównoważone oznacza zatem optymalizację jego całego cyklu życia.
Zastosowanie zrównoważonego projektowania uwzględnia cały wpływ, jaki produkt będzie miał w cyklu życia. Zastosowanie tego podejścia pozwoli wytwarzać produkty oferujące wyższą wartość od tego, co zostało utracone podczas ich wytwarzania. Nie ulegną także celowemu zniszczeniu, ani nie będą przeznaczone do wyrzucenia, gdy nie będą już przydatne. Koncepcja ta, to koncepcja gospodarki o obiegu zamkniętym, a praktyką umożliwiającą jej rozwój jest projektowanie systemów o obiegu zamkniętym.
Koncepcja gospodarki o obiegu zamkniętym (gospodarki cyrkularnej)
Wykraczając poza obecny model przemysłowy, gospodarka o obiegu zamkniętym ma na celu przedefiniowanie wzrostu, skupiając się na pozytywnych korzyściach dla całego społeczeństwa. Pociąga to za sobą stopniowe oddzielanie działalności gospodarczej od zużycia ograniczonych zasobów i projektowanie odpadów poza systemem. Oparty na przejściu na odnawialne źródła energii model cyrkularny buduje kapitał ekonomiczny, naturalny i społeczny i opiera się na trzech zasadach:
1. Projektowaniu odpadów i zanieczyszczeń;
2. Utrzymywaniu produktów i materiałów w użyciu;
3. Regeneracji naturalnych systemów.
Strategie cyrkularne – od konsumpcji po używanie
W ostatnim czasie można zauważyć, jak główni gracze przechodzą na model usługowy, w którym nacisk kładzie się na używanie, a nie konsumowanie. Nawet marki, które polegały na maksymalizowaniu sprzedaży poprzez nowe, kuszące projekty, ponownie rozważają zmiany swych modeli biznesowych. Przykładowo, sprzedaż iPhone’ów Apple spowolniła. Obecnie firma Apple opracowuje oprogramowanie i usługi rozrywkowe, aby zapewnić bardziej angażującą ofertę (i bardziej spójne źródła przychodów). Apple zobowiązał się do modelu gospodarki o obiegu zamkniętym (aczkolwiek bez docelowych dat), deklarując „chcemy pewnego dnia produkować produkty bez wydobywania jakichkolwiek nowych materiałów z ziemi”. Apple przyznaje, że „ (…) to duże wyzwanie. Ale wiemy, że możemy wytwarzać najlepsze produkty na świecie, pozostawiając planetę lepszą niż ją zastaliśmy ”.
Priorytetem wszystkich firm powinno być zatem projektowanie modeli biznesowych i systemów, które pomogą w większym wykorzystaniu samego produktu. Różne szkoły myślenia o gospodarce o obiegu zamkniętym, w tym Cradle to Cradle, The Blue Economy, the Performance Economy i Ellen MacArthur Foundation, różnie rozkładają akcenty. Osobiście jednak lubię używać tych czterech prostych zasad do zobrazowania koncepcji gospodarki o obiegu zamkniętym, w oparciu o którą należy projektować nowe modele biznesowe:
- Wykorzystywanie bezpiecznych, trwałych materiałów (bezpiecznych dla ludzi i organizmów żywych na każdym etapie).
- Dłuższe utrzymywanie produktów i materiałów w użyciu pozwalające uzyskać większą wartość poprzez udostępnianie i ponownie wykorzystywanie.
- Projektowanie odpadów i zanieczyszczeń, w taki sposób, by wszystkie odpady stały się nowym surowcem przemysłowym lub pożywieniem dla przyrody – kompostem.
- Regeneracja naturalnych systemów, aby zabezpieczyć nasze przyszłe zasoby.
Strategie zrównoważonego projektowania (ecodesign)
Strategia zrównoważonego projektowania (ekodesign) obejmuje projektowanie z myślą o demontażu, trwałości, ponownym użyciu, projektowanie w celu dematerializacji i projektowanie pod kątem modułowości.
Zasadniczo zestaw narzędzi strategii ekodesign pomaga przemyśleć, w jaki sposób coś będzie istnieć i jak projektować pod kątem wzrostu wartości, zachowując jednocześnie funkcjonalność, estetykę i praktyczność. Chodzi tu o projektowanie towarów/usług pozwalających na stworzenie zrównoważonej, regenerującej się gospodarki o obiegu zamkniętym. Projektowanie to wymaga od firm zmiany sposobu, w jaki dostarczają wartość, a od konsumentów opanowania swego hiper-konsumpcjonizmu.
Ecodesign – Model Product Service System (model PSS)
Jedną z głównych idei gospodarki o obiegu zamkniętym jest przejście od produktów jednorazowego użytku do produktów, które znajdą się w zintegrowanym systemie obiegu zamkniętego.
Obejmuje alternatywy do posiadania (własności). Jedną z nich jest wynajmowanie produktu pozwala firmie zarządzać produktem przez cykl jego życia. Dzięki temu można go zaprojektować tak, aby łatwo dopasować go do zaprojektowanego systemu recyklingu lub ponownego wytwarzania. Wszystko to przy jednoczesnym zmniejszeniu ilości odpadów.
Dzięki przejściu od projektowania produktów dla użytkownika końcowego do modelu PSS, relacje ulegają zmianie. Producent, jak i konsument dzielą się w tym modelu odpowiedzialnością za opakowanie i sam produkt. To z pewnością zachęca każdego przedsiębiorcę do maksymalizacji wartości produktu i zaprojektowania go tak, aby był trwały.
Wiele modeli biznesowych gospodarki o obiegu zamkniętym opiera się na koncepcji umożliwiającej firmie utrzymanie własności produktu i wynajmowanie go klientowi. Ważne jest jednak, aby odbywało się to w ramach silnych ram etycznych i nie służyło do manipulowania ludźmi.
Zarządzanie produktem
W tradycyjnym systemie liniowym producenci towarów nie muszą brać odpowiedzialności za swoje produkty lub opakowania po ich sprzedaży. Taki stan rzeczy z pewnością nie zachęca do wzięcia odpowiedzialność za cykl życia produktu, tj. od projektowania do wycofanie.
Strategia zarządzania produktem i rozszerzona odpowiedzialność producenta to dwie silne inicjatywy zachęcające firmy do większego angażowania się w to, co produkują. Może to nastąpić na kilka sposobów.
W scenariuszu dobrowolnym firmy pracują nad wprowadzeniem do obiegu swoich modeli biznesowych (takich jak model PSS). W scenariuszu przymusowym, rządy wydają polityki wymuszające na firmach działanie, tj. odbiór, recykling, ponowne wytwarzanie po zakończeniu okresu użytkowania.
UE ustanowiła wiele polityk dotyczących zarządzania produktem, aby zachęcić firmy do lepszego projektowania produktów i pełnego zarządzania nimi. Są to: dyrektywa w sprawie ekodesign, WEEE, zarządzanie produktem, a także dyrektywy dotyczące gospodarki o obiegu zamkniętym. Wszelkie wysiłki ustawodawcze zmierzają ku temu, by wymusić odpowiedzialność producenta za cały cykl życia.
Ecodesign – dematerializacja
Zmniejszenie całkowitego rozmiaru, wagi i liczby materiałów użytych
w projekcie to prosty sposób na ograniczenie wpływu na środowisko.
Ecodesign – modułowość
Produkty z możliwością rekonfiguracji można łatwo dostosować do różnych przestrzeni i zastosowań. Dodatkowo mają zwiększoną zdolność do funkcjonowania. Modułowość:
1.Może zwiększyć wartość odsprzedaży i oferować wiele opcji w jednej formie materiału;
2. Pozwala końcowemu użytkownikowi rekonfigurować produkt, aby dopasować go do zmieniających się potrzeb;
3. Umożliwia używane w różnych konfiguracjach. Chodzi o to, aby można było dostosować produkty do różnych scenariuszy, a tym samym zwiększać wartość w czasie.
Kluczowa w tej strategii jest kwestia trwałości. Ważne jest, aby upewnić się, że projekty są wystarczająco trwałe. To pozwoli im wytrzymać demontaż i zmianę konfiguracji, a także sprawić, że będzie to łatwe do wykonania, a styl będzie ponadczasowy, co wydłuży czas ich użytkowania. Modułowość powinna również zwiększyć recykling i możliwość naprawy, oferując części zamienne.
Ecodesign – długość życia
Strategia długowieczność polega na tworzeniu produktów estetycznych, ponadczasowych, trwałych i zachowujących swoją wartość przez długi czas. Te cechy powodują, że można je odsprzedać lub przekazać dalej. Produkty
o dłuższej żywotności wymagają rzadszej wymiany. Można je naprawiać, ulepszać w trakcie ich użytkowania, o ile ich styl i funkcjonalność są trwałe.
Decydując się na wykorzystanie tej strategii, podczas etapu projektowania należy upewnić się, że wybrane materiały charakteryzują się długą żywotnością. Należy rozważyć wiele scenariuszy użycia, takich jak opcje naprawy i zachęty do dalszej odsprzedaży.
Ecodesign – demontaż
Często w przypadku technologii normą jest projektowanie produktów, które blokują ostatecznego użytkownika, zniechęcając do jakiejkolwiek naprawy w fazie użytkowania, a jednocześnie zmniejszając prawdopodobieństwo ponownego wykorzystania materiałów pod koniec życia. Z demontażem wiąże się również możliwość łatwego i niedrogiego odzyskania materiału po zakończeniu jego eksploatacji.
Konstrukcja umożliwiająca demontaż wymaga jednak zaprojektowania produktu w prosty sposób pozwalający go rozebrać do recyclingu po zakończeniu jego żywotności. Dodatkowo, sposób montażu, rodzaje używanych materiałów, metody łączenia muszą zapewnić szybkość i łatwość demontażu w celu naprawy, regeneracji i recyklingu.
Możliwość recyclingu
Stworzenie produktu nadającego się do recyklingu wykracza poza zwykły wybór materiału. Należy wziąć pod uwagę możliwość recyklingu wszystkich materiałów, sposób ich złożenia i zastosowania, a także łatwość recyklingu po zakończeniu użytkowania. Poleganie na czymś, co jest „technicznie nadające się do recyklingu”, jako zrównoważonym rozwiązaniu projektowym, jest niewystarczające. Konieczna jest maksymalizacja prawdopodobieństwa, że produkt zostanie odzyskany i poddany recyklingowi w systemie, w którym będzie istniał.
Aby produkt był cyrkularny musi on pasować do systemu zamkniętego. Tymczasem recykling jest często mało korzystnym rozwiązaniem, ponieważ występują straty materiału i zwiększenie przez to ilość odpadów w systemie. Samo zrobienie czegoś, co nadaje się do recyklingu nie gwarantuje, że zostanie on poddany recyklingowi. Powody takiego stanu rzeczy to m.in. wysokie koszty i czasochłonność. Ponadto wiele przedmiotów technologicznych jest niszczonych, aby uzyskać cenne części (takie jak złoto), zamiast odzyskać wszystkie części.
Najważniejsze w tej strategii jest to, że musi być stosowana w systemie, który ma odpowiedni i funkcjonujący rynek recyklingu oraz system odbioru.
Można dojść do wniosku, że recykling powinien być naszym priorytetem w strategii gospodarki o obiegu zamkniętym. Chociaż recykling wydaje się znacznie lepszy niż składowanie na wysypisku, w przypadku większości produktów jest to droga, energochłonna i nieefektywna opcja.
Ecodesign – naprawa
Naprawa to podstawowy aspekt gospodarki o obiegu zamkniętym. Rzeczy zużywają się, pękają, ulegają uszkodzeniu i muszą być zaprojektowane tak, aby umożliwić łatwą naprawę, modernizację i naprawę. Wraz z dodatkowymi częściami i instrukcjami, jak to zrobić, potrzebujemy systemów, które wspierają, a nie zniechęcają do naprawy w społeczeństwie. Na przykład, wiele produktów (np. Apple) jest celowo zaprojektowanych tak, aby były trudne do naprawy i obarczone są implikacjami prawnymi dotyczącymi otwierania produktów.
Strategia ta z powodzeniem realizowana jest w Szwecji, gdzie powstał pierwszy na świecie dom towarowy poświęcony naprawom. Nie zapominajmy jednak, że w praktyce każdy producent produktu może wdrożyć mechanizmy ułatwiające naprawę, tak aby końcowy użytkownik miał większą autonomię w zakresie produktu. Doskonałym przykładem jest The Fair Phone. Fairphone to przedsiębiorstwo społeczne, którego celem jest opracowywanie smartfonów, które są projektowane i produkowane przy minimalnym wpływie na środowisko. Firma ma siedzibę w Amsterdamie w Holandii. W fazie startowej była wspierana przez Waag Society, fundację, której celem jest wspieranie eksperymentowania z nowymi technologiami, sztuką i kulturą.
źródło: www.fairphone.com
Ecodesign – możliwość ponownego użycia
Naprawa pozwala użytkownikowi końcowemu zachować jego wartość
w czasie lub łatwiej go sprzedać, aby następnie wydłużyć jego żywotność. Inną możliwość na dłuższe utrzymanie materiałów w użyciu daje zastosowanie strategii ponownego użycia, która pozwala na inne użytkowanie od pierwotnego przeznaczenia. Co istotne bez dodatkowego nakładu materiałów lub energii.
Istnieje wiele sposobów, w jakie produkt może służyć drugiemu lub nawet trzeciemu życiu po jego pierwotnym przeznaczeniu. To podejście jest szczególnie przydatne, gdy występują ograniczone możliwości projektowania wyrobów jednorazowego użytku.
Ecodesign – ponowna produkcja
W ramach tej strategii producent częściowo lub całkowicie przerabia stare produkty na nowe towary użytkowe w systemie zamkniętym. Ponowna produkcja ma miejsce, gdy produkt nie jest całkowicie rozmontowywany i poddawany recyklingowi lub ponownie używany. Zamiast tego niektóre części są przeznaczone do ponownego użycia, inne do recyklingu. Wybór zależy od tego, co się zużywa i co zachowuje swoją użyteczność w czasie.
Ecodesign – wydajność
Wiele produktów w fazie użytkowania wymaga stałych nakładów, takich jak energia, w postaci ładowania lub wody. Gdy produkt wymaga wkładu w cyklu życia, nazywa się go „produktem aktywnym”. Oznacza to, że nieustannie korzysta z innych aktywnych systemów, aby osiągnąć swoją funkcję.
W takiej sytuacji warto zastosować strategię zrównoważonego projektowanie pod kątem wydajności, projektowanie w celu radykalnego zmniejszenia wymagań wejściowych produktu na etapie jego użytkowania. Zwiększy to efektywność środowiskową, a zmniejszy zużycie produktu, zwiększając jego żywotność. Podejście to można również potraktować jako nadrzędne – projekt mający na celu maksymalizację wydajności materiałów, procesów i pracy ludzkiej.
Zmiana systemów
Być może najważniejszym z narzędzi strategii zrównoważonego projektowania jest umiejętność projektowania interwencji, które aktywnie zmieniają status quo niezrównoważonego lub niesprawiedliwego systemu. Świat składa się z systemów i wszystko, co robimy, będzie miało jakichś wpływ na systemy wokół nas. Dlatego zamiast postrzegać produkt jako indywidualną jednostkę, potraktujmy go jako animowanego agenta w systemie, wchodzącego w interakcję z innymi agentami.
Wszystkie systemy są dynamiczne, stale się zmieniają i są ze sobą połączone. Materiały pochodzą z natury i wszystko, co wyprodukujemy, będzie musiało tam wrócić. Zatem projektowanie z perspektywy systemowej z celem interwencji pozwoli na uzyskanie bardziej pozytywnych skutków zakłócających status quo.
Dzięki zrozumieniu pojęć takich jak, np. cykl życia produktu, myślenie systemowe, myślenie cyrkularne i projektowanie regeneracyjne każdy z nas może wzmocnić zmiany tworzenia niesamowitych rzeczy. To powinno być celem twórczego rozwoju każdej jednostki.
Nagrody!
Oprócz korzyści dla ludzi i planety wynikających z wykorzystywania zrównoważonego projektowania istnieją również możliwości dla biznesu. Pionierskie firmy już publikują informacje o korzyściach dla ich wyników finansowych.
Podsumowanie
Gospodarka cyrkularna wyzwala inny sposób myślenia, postrzeganie modeli biznesowych i łańcuchów dostaw jako części złożonych, wzajemnie połączonych systemów zależnych od ziemi i przyrody.
W gospodarce o obiegu zamkniętym działalność gospodarcza buduje i odbudowuje ogólny stan systemu. Koncepcja uznaje znaczenie gospodarki, która musi działać efektywnie w każdej skali – dla dużych i małych firm, dla organizacji i osób fizycznych, globalnie i lokalnie. Przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym to nie tylko dostosowania mające na celu ograniczenie negatywnych skutków gospodarki liniowej. Stanowi raczej zmianę systemową dla podmiotów indywidualnych i gospodarczych, która buduje długoterminową odporność, generuje możliwości biznesowe i gospodarcze oraz zapewnia korzyści środowiskowe i społeczne.
Konkurencyjne firmy to te, które ciągle poszerzają, doskonalą i różnicują oferowane klientom wartości. Każde przedsiębiorstwo musi zatem kreować i dostarczać taki zestaw wartości, który pozwoli zaspokoić potrzeby poszczególnych grup klientów oraz umożliwi wyróżnienie się firmy na tle konkurencji. Kompetencja ta staje się coraz ważniejsza we współczesnym świecie, w którym wartość nie jest już ściśle związana z samymi produktami lecz przede wszystkim wiedzą o kliencie decydującą o przewadze konkurencyjnej.
Mam nadzieję, że coraz więcej polskich MŚP projektować będzie swe produkty/usługi w poszanowaniu środowiska naturalnego (Designing for Environment/Ecodesign), minimalizując w ten sposób negatywny wpływ.
W konsekwencji pozwoli to podjąć rywalizację na bardziej wymagającej arenie – arenie międzynarodowej. Tego życzę!
Agata Pawłowska – dr nauk ekonomicznych, doradca biznesowy z ponad 10 letnim doświadczeniem w zarządzaniu i marketingu